Skip Navigation Links

پته دوزی( سلسله دوزی)

پته دوزی(فطه دوزی، سلسله دوزی)ا


  کرمان منطقه به لحاظ صنعتی،سیاسی، فرهنگی و علمی از مهمترین شهر های جنوب شرقی کشور محسوب می‌شود
و هنرهای متعددی از جمله قالی بافی ،قلمزنی روی مس ، گلیم بافی  حصیر بافی ،خوس دوزی، شال بافی و ......... از دیر باز تا کنون در آن وجود داشته وهنر پته دوزی یکی از صدها هنر موجود در بخش هنرهای سنتی است
اما پته چیست؟ پت به معنی پرز و کرک است _پشم نرمی از بن موی بز  روید  و آنرا به شانه بردارند و از آن شال بافند (دهخدا)
پته دوزی منسوب به عمل دوختن روی شال بافته شده از پشم بسیار نرم موسوم به پارچه عریض است
و نخ های تابیده شده از همان کرک یا پشم لطیف را ریس می گویند "ریس"و " عریض"دوماده اصلی پته دوزی ست
پته دوزی را عربها "فطه دوزی" و زرتشتیان "سلسله دوزی "می نامیدند و پارچه های عریض تحت عنوان شال به سفارش تجار ،امرا ،و افراد صاحب منصب بافته می شد و بخاطر رقابت و جلب مشتری در بافت و جلب مشتری هنرمندان شال باف سعی در  هرچه ظریف تر و لطیف تر بافتن آن داشتند و گاهی هنرمندان از شالهای لطیف خارج از ولایت خود برای دوخت سفارشات خود نیز استفاده می کردند خراسان و کردستان از مناطقی بودند که شالهای بسیار لطیف و زیبایی را  می بافتند به همین خاطر شال بافان نشان یا مهر به انضمام تاریخ بافت شال را حتما پس از پایان بافت حتما در گوشه شال می دوختند تا مشخصات شال کامل بدست مصرف کننده برسد و حتی اگر سفارش از طرف شخصیتهای مشهور بود نام سفارش دهنده هم آورده می شد تا به اعتبار
کارگاه و استاد کار افزوده  شود
در واقع هر چه شال مرغوبیت بیشتری از نظر مواد و بافت داشت سفارش دهنده و سفارش گیرنده اعتبار و جایگاه اجتماعی رفیع تری نسبت به دیگران و هم صنفان خود داشتند شاهان قاجار به جهت پاداش یک طاقه شال کرمان را هدیه می داد


پته دوزی کرمان
هیچ هنر یا آداب و رسومی در هیچ جای دنیا نیست  که جدا از تاریخ ، شرایط اقتصادی ، اجتماعی،جغرافیایی، سیاسی و فرهنگی (اعتقادی) مردم بومی آن منطقه باشد، لذا برای باز شناسی هر هنر و فرهنگی باید عوامل متعدد دخیل در آن جریان را بررسی کرد تا به چراهای موجود در آن پاسخی منطقی ،علمی و درست داد. کرمان  نام منطقه ای بوده که در پارسی باستان به آن (به زعم یونانیان) کارمانیا می گفتند، این ناحیه که در دل ایران از دیر باز تا کنون قرار دارد از شمال به پارت ،از مشرق به زرنگ و گدورزی ،از جنوب به دریای عمان و از مغرب  به پارس می رسیده است،  و یکی از کلان شهرهای ایران باستان بوده است و در زمان هخامنشیان بخش عظیمی از شهر (ساتراپی) فارس به شمار می رفت
 از شهرهای کهن این دیار شهر بابک ،بردسیر ،بافت (باخت) منسوب به اردشیر بابکان ،سیرجان(شیرگان) ،کرمان ( گوارشیر)  فرج ( پهره باستان) ارگ بم ،نرماشیر ،راین  جیرفت و رفسنجان و .......  است
کرمان قدیم  تا کناره تنگه هرمز و دریای عمان مساحت داشته  و قسمت عظیمی از استان هرمزگان را هم در بر می گرفته است. .مقدسی  این ایالت را شامل پنج ناحیه می داند و از شهرهای  بردسیر ،نرماشیر سیرجان ،بم و جیرفت نام میبرد ،این استان پهناور در تقسیمات کشوری سابق  استان های یزد و هرمزگان را نیز شامل می شده است، بیشترین جمعیت زرتشتیان ایران در این استان زندگی می کردند و از  اقوام دیگری که در این استان ساکن هستند  باید از فارسها ، ترک ها،عرب ها، بلوچ ها  ،تات ها تالشی ها   و ..... نام برد
عشایر کوچ و بلوچ  ، طایفه ترک افشاری ( نادر شاه افشار)   ایل سلیمانی از شیراز ،طوایف عرب از ایلات عرب فارس  از قرن هشتم  به سمت کرمان آمدند و در جیرفت و بافت  ساکن شدند
ایل لک  از ناحیه کوهدشت لرستان  به منطقه کیسکان به این منطقه
مهاجرت کرده اند
ایل جبال بارزی  از ایل های قدیمی کرمان هستند که زیستشان در کرمان  و به زمان ساسانیان  می رسد و در جبال بارز  سکونت دارند  ایل  بحر اسمان از مشهد کوچ کردند و در کوههای جیرفت ساکن شده اند 
و اقوام دیگری که در دوره های مختلف تاریخی با خلافت و حکومت های گوناگون در آنجا ساکن شدند مثل افغان ها و غزها 

وجود سرو ۲۵۰۰ ساله در ده بکری بم ( کهنسال ترین درخت استان کرمان ) و سرو کهنسال امامزاده احمد سیرجان و درختان پسته و چنار کهنسالی که حاکی از قدمت کشاورزی و زیست در این منطقه است
پس از آن که کرمان به تصرف مسلمانان در آمد بسیاری از مردم به سیستان و خراسان یا به کوه  ها گریختند و همچنان بر دین زرتشت باقی ماندند چون کرمان از مرکز خلافت بسیار دور بود ،پناهگاه خوارج شد و مرکز شان بیشتر جیرفت  بود

  کرمان منطقه به لحاظ صنعتی،سیاسی، فرهنگی و علمی از مهمترین شهر های جنوب شرقی کشور محسوب می‌شود
و هنرهای متعددی از جمله قالی بافی ،قلمزنی روی مس ، گلیم بافی  حصیر بافی ،خوس دوزی، شال بافی و ......... از دیر باز تا کنون در آن وجود داشته وهنر پته دوزی یکی از صدها هنر موجود در بخش هنرهای سنتی است
اما پته چیست؟ پت به معنی پرز و کرک است _پشم نرمی از بن موی بز  روید  و آنرا به شانه بردارند و از آن شال بافند (دهخدا)
پته دوزی منسوب به عمل دوختن روی شال بافته شده از پشم بسیار نرم موسوم به پارچه عریض است
و نخ های تابیده شده از همان کرک یا پشم لطیف را ریس می گویند "ریس"و " عریض"دوماده اصلی پته دوزی ست
پته دوزی را عربها "فطه دوزی" و زرتشتیان "سلسله دوزی "می نامیدند و پارچه های عریض تحت عنوان شال به سفارش تجار ،امرا ،و افراد صاحب منصب بافته می شد و بخاطر رقابت و جلب مشتری در بافت و جلب مشتری هنرمندان شال باف سعی در  هرچه ظریف تر و لطیف تر بافتن آن داشتند و گاهی هنرمندان از شالهای لطیف خارج از ولایت خود برای دوخت سفارشات خود نیز استفاده می کردند خراسان و کردستان از مناطقی بودند که شالهای بسیار لطیف و زیبایی را  می بافتند به همین خاطر شال بافان نشان یا مهر به انضمام تاریخ بافت شال را حتما پس از پایان بافت حتما در گوشه شال می دوختند تا مشخصات شال کامل بدست مصرف کننده برسد و حتی اگر سفارش از طرف شخصیتهای مشهور بود نام سفارش دهنده هم آورده می شد تا به اعتبار
کارگاه و استاد کار افزوده  شود
در واقع هر چه شال مرغوبیت بیشتری از نظر مواد و بافت داشت سفارش دهنده و سفارش گیرنده اعتبار و جایگاه اجتماعی رفیع تری نسبت به دیگران و هم صنفان خود داشتند شاهان قاجار به جهت پاداش یک طاقه شال کرمان را هدیه می داد ارزش شال کرمان به حدی بوده که قطعات کوچک آن را وزن میکردند بر اساس وزن آن قیمت گذاری می شد
این محصول ارزشمند در خانه های ایرانیان به عنوان کالای سرمایه ای نگاه داری می شد و در هنگام تنگدستی آنرا گرو می گذاشتند
بنابراین دوختن نشان خانوادگی یا کارگاهی به ارزش مادی اثر  به مقدار زیادی می افزود
معروفترین نقوش پته ،طرح پته ایی یا درخت زندگی است که بنامهای متعدد در پته بکار گرفته می‌شود 'مانند پته میری،پته ترمه ای ،پته جقه ای ،پته بادامی ،پته سر بندی پته افشارری ،پته کردستانی ،و ..... از  سایر پته ها می توان از طرحهای پیچک ترنج ،
سروچه ،نقوش حیوانی  بخصوص پرندگان و لچک ترنج نام برده
در یک مقایسه تحلیلی نقوش با سایر سوزندوزی ها می توان به این مطلب مهم دست یافت که هنر پته دوزی ،فطه دوزی یا سلسله دوزی یکی از اصیل ترین و پر مایه ترین هنرهایی ست که سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر رسیده است و به گواه مستندات تاریخی با وجود اقوام و طوایف مختلف استفاده از رنگها و روشهای دوختی متعدد در این هنر باستانی از دیر باز تا کنون   با ابتکارات و خلاقیت های گاه و بیگاه هنرمندان دوزنده دستخوش تغییر و تحولاتی شده است و یک قانون از پیش تعیین شده در قالب رنگ ، تکنیک و مواد منجر به خلق آثار اینچنین گشته است، بنابراین مجادله  و بحث بر سر تکنیکهای دوختی و تعدادرنگهای جز کم کردن انرژی و توان تولید بهتر چیز دیگری نخواهد بود بیاییم با نگاهی به آثار گذشتگان در بهتر ساختن  تولید مواد اولیه ،انتقال صحیح هنر به هنر آموزان امروز اقدام کنیم و در بهبود آنچه امروزه با آموزشهای غلط و مواد زمخت و کم کیفیت پته می نامیم تجدید نظر کنیم
تمام موارد تاریخی را که بیان کردم صرفا بخاطر یاد آوری این مطلب مهم است که طایفه ها و گروههای مختلف در هر منطقه همیشه با هنر خود در یک ناحیه جغرافیایی ساکن می شوند و تحت تاثیر محیط هنرهایی را  از ساکنین  آن منطقه میگیرند و  با هنر خود تلفیق می کنند و بدعت گذار هنری پخته تر و کامل تر میشوند که نسبت به قبل متفاوت تر است و بر اساس همین استدلال در هر دوره تاریخی شاهد دگر گونی هایی در تاریخ هنر ایران و جهان می گردیم که هنر پته دوزی و بصورت عام هنرهای سنتی از این قاعده مستثنی نیستند



پته دوزی از هنرهای ارزشمند و قابل تحسین ما ایرانیان هنر پته دوزی است که در فرهنگ و زندگی مردم کرمان ریشه ای به گستردگی تاریخ دارد.

امروزه این هنر به وسیله زنان و دختران به صورت خانگی انجام می شود اما در گذشته استاد کاران مردی چون استاد فرج الله کرمانی با دوخت روپوش مقبره شاه نعمت الله ولی نام خود را در تاریخ هنر پته دوزی ثبت نموده است. یکی دیگر از آثار به جا مانده از این استاد بقچه پته دوزی یا سلسله دوزی اوست که تاریخ آن به سته 1280 هجری قمری باز می گردد.

در پته دوزی نقوش کاملا ذهنی بوده اندو هنرمند به وسیله تکنیکهای خاص این دوخت، قسمتی و یا حتی تمام سطح پارچه را از دوخت پر میکنند. طبق بررسی های تاریخی این هنر در دوره صفویه از رواج کامل برخوردار بوده است و شاردن در کتاب سفرنامه خود به این موضوع اشاره کرده است. که البته در کتابهای دیگر قدیمی ترین پته موجود در دنیا را متعلق به سال 1285 ه.ق دانسته اند که پته موجود در موزه هنرهای تزئینی است و تمام زمینه آن با استفاده از گلهای ریز افشان بصورت محرمات کج، با استفاده از نخهای ابریشمی الوان روی پارچه پشمی کرم رنگ دوخته شده است و حاشیه آن با نقش بته جقه ای قهر و آشتی تزئین شده است.

نقوش پته:

از نقوش متداول در پته دوزی نقش بته جقه می باشد، که اشکال مختلفی از آن روی پارچه های عریضی طراحی شده و دوخته می شوند. مانند: بته ترمه ای، بیته قهر و آشتی، مادر فرزندی، شاخ گوزنی، بته مزدوجی، بته خرفه ای (نقش سرو بزرگ)، بته بادامی (بته های کوچیک شبیه بادام)، بته میری (سرو کوچک)، بیه جقه ای سه قلو، گل های افشان، پیچک ترنج، ترنج(شمسه)، نقش پرندگان، گلهای شاه عباسی، گلهای خوشه ایی، چهاربته.

طرح های حاشیه ایی نیز به صورت بازوبندی لچک ترنجی، پیچک ترنج، انواع گلها و برگهای اسلیمی و ختایی می باش.

مجموع این نقوش در قالب پره های بزرگ و کوچک به صورت نقش درخت زندگی و گل های افشان، نقش سجاده ایی (محرابی)، بته سروی و محرمات راست و کج طراحی شده و دوخته می شوند.

علاوه بر این انواع پشتی، رومیزی، سوزنی، بقچه، تابلو، کوسن، جلد قرآن، کیف، کفش، زیر لیوانی، روبالشتی و ... از محصولات دیگری است که پته دوزان تولید می کنند.

موارد مورد نیاز:

1.     پارچه های عریض

2.     ریس (نخ پشمی)

3.     سوزن مخصوص پته دوزی

1- پارچه های عریض دستباف از جنس پشم و مخصوص دوخت پته هستند که به این پارچه ها شال نیز می گویند. این پارچه ها در رنگ های سفید، قرمز، سبز، سورمهای، آبی، نارنجی، رنگ آمیزی می شوند. پس از برش خوردن شال به اندازه مورد نیاز و طرح اندازی روی آن بر اساس نقش روی پارچه میزان مشخصی نخ ریس برای دوخت آن نیاز داریم به طوری که برای یک پته یک در یک متر مربع 400 گرم نخ مورد نیاز است.

2- ریس (نخ پشمی): به پشم تابیده شده به صورت بسیار نازک از بن پشم گوسفند را ریس می گویند، این قسمت از پشم بسیار نرم و لطیف است و برای پته دوزی مناسب است. این نخ ها با رنگ های گیاهی رنگ آمیزی می شوند و در اختبار دوزندگان قرار می گیرند؛ ریس معمولا در رنگ های مشکی، زرشکی (لاکی)، سبز روشن، سبز تیره، نارنجی (زرد)، قرمز، آبی روشن و تیره، سورمه ایی و سبز ماشی تولید می شوند. در گذشته علاوه بر نخ ریس از گلابتون و ابریشم نیز برای قسمتهایی از دوخت استفاده می شده. اما امروزه از نخ هایی با رنگهای فانتزی مانند سبز فسفری، سوسنی (بنفش کمرنگ)، صورتی روشن، خاکستری، آبی نیلی، به میزان خیلی کم در بعضی از پته ها استفاده می شود.

3- سوزن پته: سوزن پته شبیه سوزن کوبلن دوزی است با این تفاون که نوک آن تیز است و با توجه به ضخامت ریس از پارچه های عریض به راحتی عبور میکند.

نحوه طرح اندازی:

پس از بافت شال (عریض) طرح اندازی توسط استادکاران انجام می شود، زیرا این مرحله از کار جزو اساسی ترین مراحل آماده سازی پارچه می باشد. به همین خاطر در گذشته استادکاران بنام طراح این کار را انجام می دادند، از جمله این اساتید می توان از استاد محسن خان نقاش سده 13 ه.ق، حسن ابن محسن خان نقاش، شیخ رمضان سیرجانی، استاد کاظم نقاش، احمد خان، احمد علی خان و کربلای اکبر نام برد.

این اساتید پارچه های شال را "گرته زنی" می کردند یعنی ابتدا طرح را روی کاغذ می کشیدند و سپس به  وسیله سوزن خطوط طرح را روی کاغذ سوراخ سوراخ می نمودند و با توجه به رنگ زمینه پارچه از براده گچ یا زغال استفاده می کردند. امروزه این کار را با مهره های چوبی انجام می دهند و یا با ماژیک طرح اندازی می کنند.

مراکز عمده تولید پته در استان کرمان شهرهای کرمان، سیرجان، رفسنجان، بم، ماهان، زرند، راوند و بسیاری روستاهای دور و نزدیک این شهرها می باشند.

انواع دوخت هایی که در پته دوزی کاربرد دارند به شرح ذیل می باشند:

1.     خط دوزی (سیاه دوزی، ساق دوزی، ساقه دوزی)

2.   متن   دوزی ( آب دوزی ،توپر دوزی متن، پتک دوزی)

3.     توپر دوزی گل ها به روش ساتن دوزی

4.     پتک چهار گوش،(دوخت پتک چهارگوش دوبل ، دوخت نردباتی، دوخت پامرغی)

5.     برگ دوزی (سرخس دوزی)

 

1-    خط دوزی یا ساقه دوزی با توجه به رنگ زمینه شال در نظر گرفته می شود و الزاما باید قبل از دوخت زمینه انجام شود. این مرحله از دوخت اهمیت زیادی دارد زیرا نباید پارچه پس از اتمام ساقه دوزی کیس و چروک داشته باشد. یکی از ویژگی های سنجش و معیار پته خوب از بد، سافه دوزی های یکنواخت و یک اندازه است که به زیبایی اثر کمک بسیاری می کند.

2-    آب دوزی یا توپر دوزی متن که با دوخت پتک کشیده دوبل (پتک خیاری) دوخته می شود.

نحوه دوخت پتک کشیده به این صورت است که ابتدا یک شلال ساده به اندازه حداکثر یک سانتیمتر دوخته می شود، سپس سوزن وسط شلال بیرون آمده و یک بست ریز در وسط این شلال میزنید.

حال وقتی این کار را دو بار از نقطه 1 و 2 انجام می دهید و بین این شلال ها فاصله بیاندازید دو عدد پتک کشید کنار هم خواهید داشت که پتک کشیده دوبل یا پتک خیاری نامیده می شوند.

3-    رو دوزی مرحله تکمیل آب دوزی است که وسط پتک های کشیده، یک پتک کشیده تک دوخته می شود و زمینه پارچه را می پوشاند و چون در حد فاصل پتک های دوبل کشیده دوخته می شوند رو دوزی نامیده می شوند.

4-    توپر دوزی گل های ریز و برخی از برگ ها؛ گل های کوچک ریز به طریق ساتن وزی توپر دوزی می شوند و برخی از برگها به روش برگ جناغی (دوخت برگ دو طرفه) دوخته می شوند.

5-    پتک چهار گوش: همچنان که از اسمش پیداست دوختی شبیه یک مربع کوچک است که به دو روش انجام می شود:

الف) روش اول: ابتدا سه زاویه مربع را در نظر گرفته و سوزن را در پارچه فرو برده سپس از نقطه دوم بیرون آورید در حالیکه نخ زیر سوزن حلقه می شود از نقطه سوم در قسمت وسط زاویه سوزن را از پارچه بیرون آورده و یک بست ریز روی نخ می زنید سپس همین کار را مجددا در زاویه مقابل انجام می دهید. یک مربع کوچک دوخته می شود و اگر یک مربع دیگر داخل آن بدوزید به آن پتک چهار گوش دوبل می گویند.

ب) روش دوم: ابتدا سه زاویه مربع را در نظر گرفته و مانند روش اول می دوزید و سپس برای دو ضلع باقی مانده دو عدد شلاق تک میزنید تا شکل مربع ایجاد شود.

6-    برگ دوزی یا سرخس دوزی: پس از اتمام دوخت زمینه و دوختن پتک های چهار گوش مرحله پایانی یعنی برگ دوزی انجام می شود. تمام دوخت ها با شلال ساده است که به صورت مورب و یا عمودی زده می شوند. یک نمونه برگ دوزی در سیرجان انجام می شود که شبیه یک زنجیره تک قلاب است که بست روی آن کمی بلند تر از زنجیره معمولی دوخته می شود و شبیه برگ شویدی است.

الف: برگ سروی: شروع دوخت از بالا با یک شلال عمودی شروع شده و با سه عدد شلال مورب در چپ و راست آن دوخته می شود. شکل ایجاد شده شبیه سرو کوچک خواهد بود دقت کنید برگها یک اندازه و یک شکل دوخته شوند.

ب: دوخت برگ شویدی از یک شلال عمودی شروع شده و به دو شلال مورب در طرفین راست و چپ ختم می شود، درخت این برگ بسیار ساده است.

ج: برگ مورب فقط شلال های مورب را با فاصله نیم سانتیمتر در اطراف طرح می دوزند.

ح: دوخت شلال برگی یک زنجیره تک قلابی است ولی بست زنجیره را حدود یک سانتیمتر بلند می دوزند، شکل ایجاد شده شبیه برگ می شود.

برای دوخت انواع پته باید رنگ بندی های مشخصی را در نظر بگیرید، به جدول زیر توجه کنید:

 

 

رنگ پارچه پته

رنگ ساقه دوزی

رنگ متن دوزی

رنگ پتک های چهار گوش

رنگ برگ دوزی ها

پته سفید

نارنجی

سیز و زرشکی

آبی، مشکی، سبز، زرد، قرمز

مشکی، زرد، زرشکی، آبی

پته زرشکی (لاکی)

مشکی

سورمه ای زرشکی، سبز تیره با زرشکی

سبز، آبی، زرد

سفید، زرد، آبی، سبز

پته سبز

نارنجی

سورمه ای با قرمز، آبی یا نارنجی

سفید، زرد

سفید، آبی، رد، مشکی، زرشکی

پته سورمه ای

سفید

سبز تیره با زرد، سبز روشن با زرشکی

سفید، سبز پسته ای، قرمز

سفید، زرد، آبی، سبز

پته شتری (خردلی)

نارنجی

سورمه ای با زرشکی

قرمز، سفید

سفی، سبز

 

 

 pate1   pate2   pate3  pate4  pate5   pate5

 

pate6   pate7   pate6    pate9

 

 



8 اردیبهشت