Skip Navigation Links

سندس دوزی (ابریشم دوزی)

ابریشم دوزی یکی از زیر مجموعه های سوزندوزی های سنتی ایران می باشد.این هنر زیبا و ظریف با پیشینه کهن خود بخش اعظم سوزندوزی ها ی کشورمان را تشکیل می دهد زیرا در هر منطقه با توجه به شرایط تاریخی وجغرافیایی آن منطقه از ویژگیهای خاصی بر خوردار است .

مفهوم کلی ابریشم دوزی : کلیه سوزن دوزی یا قلاب دوزی هایی که با استفاده از الیاف ابریشم روی پارچه ، نمد و چرم دوخته شده باشند ابریشم دوزی نامیده می شوند ابریشم دوزی ها به سه دسته مهم ؛

 الف:خامه دوزی (خامک دوزی ،خمک دوزی )-

 ب :سیاه دوزی -

ج : ابریشم دوزی بوسیله الیاف رنگ شده (به صورت تابیده و نتابیده با ضخامت های متفاوت ) تقسیم بندی می شوند .

 تاریخچه ابریشم دوزی ها:

اولین سلسله ی یادشاهی زمانی که بر گستره پهناور ایران حاکم گردید بسیاری از هنرها و صنایع مختلف را که تا آن زمان به صورت پراکنده در نقاط دور از هم انجام می شد ، مورد توجه قرار داد و برای قوی تر کردن حکومت و یکپارچه ساختن اقوام مختلف تحت لوای ایران ، در مناطقی که برخی از هنر ها رواج نداشت  آنها را بسط و توسعه داد  تا در واقع ارکان حکومتی خویش را محکم کند که البته فرایند این سیاست پیشرفت تکنولوژی و مبارزه با فقر و بیکاری بود .

در جلد اول کتاب تار خ طبری در مورد تهمورث اولین پادشاه ایرانی چنین آمده است " تاج بر سر نهاد و روزی که پادشاه شد گفت :ما به یاری خدا متمردان تبهکار را از خلق برانیم ؛وی پادشاهی شایسته بود و با رعیت مهربان بود و شاپور فارس را بنیان نهاد و در آن مقر گرفت و در ولایت بگشت و با ابلیس در آویخت و در سرزمین های دور و نزدیک ،اولین کس بود که از پشم و موی بز پوشش و فرش گرفت و اول کس بود که اسب و استر خر را آرایش پادشاهی کرد و بگفت تا سگان را برای نگهبانی و حفظ گلًه از درندگان و برای شکار بکار گیرند و به فارسی چیز نوشت ،وی صنعت شمشیر سازی و سلاح را ابداع کرد و صنعت ابریشم و دیگر زشتنی ها را رواج داد و بفرمود لباس ببافند و رنگ کنند 1)

 

لازم به ذکر است ابریشم دوزی های هر منطقه با منطقه دیگر حتی در یک محدوده جغرافیای کوچک با یکدیگر متفاوت هستند ؛زیرا ممکن است در یک شهر یا منطقه چندین قوم زندگی می کنند که هر کدام  از شاخصه های قومی خود برخوردارند و با تاکید به آن ویژگیها قومیت و طایفه خود را مطرح سازند بطور مثال ؛در خراسان شمالی طایفه های کرد کرمانج ،ترکمن های یموت و تات ها از ساکنین  اصلی این منطقه محسوب می شوند و اقوام دیگری نیز مانند عربها ، بلوچ ها ، قزاق ها در دوره های مختلف  به دلایل تاریخی به این منطقه مهاجرت کرده اند یا کوچانده شده اند که امروزه با گذشت صدها سال از ان واقعه تاریخی  با آداب و سننشان در دل فرهنگ و هنر ساکنین اولیه حل شده اند و تاکیدی هم بر حفط اصالتهای کهن خود نداشته اند و تاثیرات فرهنگی اقوام دیگر هویت آنان را مخدوش ساخته است یکی از فرضیه های موجود بر این ادعا و دلیل کم رنگ شدن هویت پیشین این اقوام ، یکی بودن بینش ، اعتقادات و همسو  شدن این طوایف با ساکنین اولیه بوده است ازدواجهای غیر طایفگی و مراودات و مناسبات اقتصادی و اجتماعی می تواند دلیل دیگری بر این ادعا باشد ، به همین خاطر تنوع  و گستردگی سوزندوزی در کلیه مناطق کشور بسیار زیاد است و ابریشم دوزی نیز از این قاعده مستثنی نیست 

ابریشم دوزی ها بر اساس روش های دوختی ،رنگامیزی ، نقوش و کاربرد با یکدیگر تفاوت هایی دارند ؛ به همین خاطر در تقسیم بندی ها با استفاده از نام شهر ها ابریشم دوزی ها را مورد بررسی قرار می دهم تا تفاوتها بیشتر آشکار شود و علاقمندان راحت تر بتوانند با مقایسه رنگ ، نقش و تکنیکهای  دوختی پی به گستر دگی و تنوع این هنر زیبا و ظریف ببرند 

 

1- ابریشم دوزی تبریز (ممقان دوزی )

2- ابریشم دوزی اصفهان (نقش دوزی )

3- ابریشم دوزی خرم آباد

4- ابریشم دوزی گنبد

5- ابریشم دوزی کردستان

6- ابریشم دوزیهای خراسان شمالی (شیروان ،بجنورد، مانه و سملقان ،راز و جر گلان )

7- ابریشم دوزیهای خراسان رضوی (قوچان ،نیشابور ،سبزوار ، کاشمر ، تربت حیدریه و تربت جام ، سرخس  ، گناباد، کلات نادری )

8- ابریشم دوزیهای خراسان جنوبی ( بیرجند ، چنشت )

9- ابریشم دوزی سمنان (سنگسر < مهدیشهر >)

10- ابریشم دوزی قزوین

11- ابریشم دوزی تفرش (اراک )

12- ابریشم دوزی کاشان

13- ابریشم دوزی یزد (زرتشتی دوزی )                                         ابریشم دوزی ممقان

14- ابریشم دوزی تهران (گلدوزی - سیاه دوزی )

15- ابریشم دوزی مشهد(قلاب دوزی - بخارا دوزی - سایه دوزی ) 

16- ابریشم دوزی دامغان (سیاه دوزی )

17- ابریشم دوزی های سیستان (خامک دوزی -خمک دوزی <زابل - خاش >)

18 ابریشم دوزی های بلوچستان

19- ابریشم دوزی اردبیل 

20- ابریشم دوزی کرمان 

21- ابریشم دوزی بروجرد 

22- ابریشم دوزی خوزستان(بهبهان ، شوشتر )

23 - ابریشم دوزی بندر عباس 

24- ابریشم دوزی گرگان

 

ابریشم دوزی تبریز (ممقان دوزی

ابریشم دوزی مشهد:

مشهد یکی از شهرهایی است که علاوه بر ساکنان اوّلیّه خود اقوام مختلف  دیگری را با یک اعتقاد واحد ، یعنی ارادت به امام هشتم (ع) در خود جای داده است  و از آنجا که از همه جای ایران زائرین به این منطقه آمده اند و به عنوان مجاور در آنجاساکن شده اند؛ هنر و فرهنگ خود را نیز به ارمغان آورده اند و شهر مشهد را مبدل به پایگاه بزرگی برای ایرانیان هنر دوست کرده اند ؛ بدین لحاظ با وجود انواع هنرها ی مدرن و سنتی ، با حضور هنرمندان بین المللی در این  کلان شهر سلیقه بصری  و توقع هنر دوستان را تا حد زیادی بالا برده اندو شهر زیبا ی مشهد را بدل به نمایشگاهی از هنر های متعدد و گاها با پیشینه ایی کهن مبدل ساخته اند .

از هنر های مزیّت دار این شهر هنر های سوزندوزی و قلابدوزی را میتوان نام برد که در طی ادوار مختلف تاریخی با توّجه به مهاجرت ها و عوامل مختلف اجتماعی و تاریخی در این شهر رونق داشته اند و امروزه با مشاهده آثار نفیس این نمونه ها پی به اهمیّت و جایگاه ویژه این هنر باستانی می بریم از جمله ؛گلابتون دوزی های زیبا ، برودری دوزی ، تکّه دوزی ،مخمل دوزی ،قیطان دوزی ، پیله دوزی ، سرمه دوزی ، پولک دوزی ، و قلابدوزی های خیره کننده و ........ در حالیکه  زیبا ترین ابریشم دوزی های مشهد را بخارا دوزی و سایه دوزی تشکیل می دهند و از آنجا که ارامنه ، مسیحیان و یهودیان نیز در این شهر سکونت داشته اند ابریشم دوزی های دیگری نیز در این شهر مشاهده می شود که بی شباهت به ابریشم دوزی های ارامنه اصفهان نیست                                                                                     گلابتون دوزی مشهد 

 

 

 

خامه دوزی (خامک دوزی)

1- خامه دوزی زابل

2- خامه دوزی سرخس

3- خامه دوزی مشهد

4- خامه دوزی اصفهان

5- خامه دوزی تربت جام

6- خامه دوزی یزد

7- خامه دوزی اهواز

8- خامه دوزی بیرجند

9- خامه دوزی خاف

 

گلابتون دوزی مشهد 



21 اسفند 1396