Skip Navigation Links

دوخت های سنتی ایران

به مجموعه ایی از سوزن دوزی ها، قلابدوزی و پوشاک محلی ایران اتلاق می شود، برخی از علاقه مندان به هنر سوزن دوزی یا اصطلاحات دیگری مانند: رودوزی، گلدوزی، سوزن کاری در کتابهای غیر علمی و غیر پژوهشی مواجه می شوند که این اصطلاحات  به سردرگم کردن افراد منجر می شود، زیرا هرکدام از مفاهیم ذکر شده بیانگر فقط بخش کوچکی از سوزن دوزی ها می باشد اکنون به اختصار به تجزیه وتحلیل این اصطلاحات پرداخته می شود.

رودوزی

به معنی کار و یا دوختی که روی پارچه انجام می شود در حالیکه در سوزن دوزی ها پشت و روی پارچه درگیر می شوند حتی در سایه دوزی ها عمل دوختن در پشت پارچه صورت می گیرد و سایه ای از دوخت به صورت بخیه های ریز روی پارچه نمایان می گردد به همین لحاظ اصطلاح رودوزی مفهوم درستی از سوزن دوزی را القاء نمی کند. همچنین قلابدوزی هم نوعی رودوزی تلقی نمی گردد. عمل قلاب زنی پشت و روی پارچه را درگیر می سازد.

گلدوزی

اصطلاح عامیانه به هر نوع دوخت، خواه طرح گل باشد خواه منظره، عکس حیوان و یا تصویری از انسان به هردوختی ه با عمل دوختن ایجاد شده باشد گلدوزی می گویند درحالیکه فقط نقشی که برگرفته از گلها باشد گلدوزی نامیده می شود این اصطلاح فقط به چند روش دوخت( ساقه دوزی ظریف – ساقه دوزی پهن – دوخت ساتن – ظریف دوزی – دوخت کوتاه و بلند و دوخت برگ) اختصاص می یابد در حالیکه سوزن دوزی ها هزاران روش و تکنیک مختلف را شامل می شود.

سوزن کاری

سوزن کاری که متاسفانه در چند سال اخیر از طرف برخی افراد غیر متخصص که شاید در تمام عمرشان حتی دست به سوزن نزده باشند اما ادعای تخصص و شناخت سوزن دوزی ها را دارند متداول گردیده است و در برخی جزوات و کتابهای غیرعلمی دانشگاهی در اختیار دانشجویان عزیز قرار گرفته است.

سوزن کاری       کار با سوزن- کار سوزن دوختن است و اگر پسوند « دوزی» پس از سوزن آورده می شود عمل دوخت با انواع نخها و مواد به روی پارچه های مختلف را شامل می شود کسی با سوزنی که انتهایش چشمی برای عبور نخ وجود دارد کار دیگری جز دوختن انجام نمی دهد.

پس واژه مرکب سوزن کاری واژه ی هجو و غیرمعقول تلقی می گردد که بهتر است با اصطلاح عام آن یعنی سوزن دوزی تلفظ گردد.

سوزن دوزی های سنتی

به کلیه دوختهایی که روی پارچه ها اعم از پرده، بقچه، سجاده، جانماز، البسه ، کیف، کلاه، مچ پیچ، پاپیچ، تابلو، کیسه، کوسن، رومیزی، پشتی، روتختی، روسری، چادر و ... انجام می شود سوزن دوزی می گویند.

وقتی به سوزن دوزی های سنتی ایران می پردازیم منظور نظر طرح ها، نقوش و کاربرد سوزن دوزی ها در 50 سال گذشته است که جامعه ایران هنوز تحت تاثیر فرهنگ غرب قرار نگرفته بود وجوامع محصور در مرزهای جغرافیایی ایران به شکل سنتی با روابطی خاص، اقوام هر منطقه مشغول زندگی بودند و با پافشاری های بسیار سعی در پاسداشت فرهنگ بومی و قومی خود داشتند و یکی از مهمترین عناصری که در این روش زندگی اهمیت داشت نوع پوشش، زنان، لهجه، معماری، ازدواج، شأن طبقاتی و بسیاری عوامل دیگر بود که افراد هر منطقه را خاص و ویژه می نمود کرد، ترک، لر،تات، عرب، هزاره، ترکمن، بلوچ، فارس، قزاق، تاجیک، بربر، قز و ... از جمله اقوامی بودند که در جای جای سرزمین پهناور ایران زندگی می کردند وبه تمامیت این خاک زرخیز عشق می ورزیدند اما با حفظ اصالت و قومیت خود، یک کرد همانقدر اصرار در نشان دادن هویت بومی خود داشت که یک تات یا لر داشت و بخاطر حفظ پیشینه های تاریخی خویش با حفظ ظاهر( پوشش) به این امر مهم تاکید داشتند.

لباس اگرچه هویت قومی و طایفه گی افراد را نشان می داد اما سوزن دوزی ها وابستگی به گروه خاص تری را بیان می کرد که این تعلقات در بین خود کردها نمایانگر گرایش به یک دسته خاص بود.

به همین لحاظ تنوع نقوش در سوزن دوزی ها به قدری زیاد است که نیاز به تدوین یک دایره المعارف دارد زیرا وجب به وجب ایران در طی ادوار تاریخی پرفراز و نشیب بر اثر جنگها، مهاجرت ها، تاخت وتازها و یورش های گاه و بیگاه از عصر آشوریان و گلدانیان تا جنگ جهانی دوم تنوع قومی و نژادی ایران زمین را به خاطر شرایط خاص جغرافیایی اش بسیارگوناگون نموده است همچنین وقتی سرزمینی سالها شاهراه اصلی تجارت جهانی و پل ارتباطی شرق به غرب باشد.

علاوه بر حاصلخیزی، منطقه ای مناسب برای عبور و مرور تجار، جهانگردان، مستشاران، محققان و دانش پژوهان می شود و بستری که در دوران تاریخی مختلف همیشه مورد توجه حکام، سیاستمداران، متجاوزان و ثروت اندوزان بوده است، بنابراین شرایط ویژه ایران، تنوع قومی را در این سرزمین بالا برده است و این تنوع منجر به کثرت، آداب و رسوم، هنر و به طور اخص گونه گونی سوزن دوزی ها گردیده است.

شاید برای برخی غیرقابل تصور باشد که هنر سوزن دوزی تا چه حد متنوع و گسترده است زیرا علاوه بر ماهیت اولیه آن در اثر همنشینی ها هم تاثیر پذیرفته و هم تاثیر بخشیده است و به همین لحاظ تنوع طرح، نقش و تکنیک را بسیار گسترده نموده است که با تقسیم بندی ها موجود پی به گستردگی این هنر خواهید برد.

تاریخچه سوزن دوزی ها

منسوجات آسیب پذیرترین تولیداتی بوده که بشر از ابتداء اختراع آن تا کنون با آن سروکار داشته است لذا اسناد ومدارک چندانی از گذشته های دور بدست ما نرسیده است که با قطعیت د رمورد تکنیک و کم وکیف آن صحبت کنیم و آنچه ما را به داشته های کهن پیوند می دهد و برآن می دارد تا با وسواس و دقت بیشتری به آن بپردازیم ارزش و اهمیت این اختراعاتی بوده که بی شک زندگی بشر را کاملا متحول نموده است، شاید پوست حیوانات، الیاف گیاهی و پرهای پرندگان اولین پوشش های بشر باشند، اما زمانی که انسان دریافت می تواند از پشم، مو و برخی از الیاف گیاهی برای خود پوششن تولید کند گام بسیار بزرگی را درتکامل جامعه بشر برداشته است.

تزئینات روی پارچه و چرم با اتکا به ابزار به دو دسته تقسیم می شود:

1)سوزن 

2)قلاب

سوزن ها برحسب کاربرد و جنس و نوع پارچه انواع واقسام دارند که درتقسیم بندی های سنتی به سوزن گلدوزی – سوزن خیاطی – سوزن لحاف دوزی( تَه منه) و سوزن چرم دوزی.

اما در تقسیم بندی های اروپایی سوزن انواع و اقسام دارد که در اغلب کتابها به همین نامهای لاتین بیان می شوند که انواع و اقسام آن به شرح ذیل می باشد:

الف) سوزن شارپSharp

ب) سوزن کرولCrewell

ج) سوزن چنایلChenille

چ) سوزن تاپستریTapestry

ح) سوزن دارنینگ Darning

خ) سوزن رفوMaldito

د) سوزن منجوق Deading

ذ) سوزن بیتوین Between

 

قلاب ها 

-قلاب رشت 

-قلاب بندرعباس 

-قلاب مشهد

 

 

 

بطورکلی سوزن دوزی ها و قلابدوزی ها را براساس بکارگیری مواد وآرایه ها به ده قسمت طبقه بندی می شوند: 1- آرایه های گیاهی 2- آرایه های معدنی 3- آرایه های حیوانی 4- آرایه های دریایی 5- آرایه های مصنوعی 6- آرایه های پارچه ای 7- نوارهای قیطانی 8- ریشه ها 9- یراقها  10- منگوله ها 

مهره ها ی چوبی              کهربا 

دکمه چوبی 

1-آرایه های گیاهی الیاف کنفی 

الیاف کتانی  

الیاف پنبه ای انواع نخ های DMC 

دوکهای عمامه ایی 

 

الف) آرایه های فلزی: پولک، سکه ، خوس، نقده، گلابتون، سرمه (ملیله)، طلا، نقره، مس 

2-آرایه های معدنی ب) آرایه های شیشه ای: منجوق، آئینه، سنگهای شیشه ای پایه دار و بدون پایه، گلها و برگهای کریستالی یا سنگهای تراشدار

ج) سنگهای تزئینی قیمتی ونیمه قیمتی: فیروزه،عقیق،یاقوت،زبرجد، الماس، زمرد

چ) سرامیک، خرمهره، مهره های تزئینی سرامیکی، کوجی( چشم زخم)

ابریشم تابیده

- ابریشم ابریشم نتابیده

- کرک خامه 

3-آرایه های حیوانی

- پشم پوست 

چرم 

- موی بز

- پیله کرم ابریشم 

 

صدف

4-آرایه های دریایی مروارید

گوش ماهی 

 

اشک، مروارید، دکمه، انواع سنگهای رنگی پلاستیکی، مهره های تسبیح و مهره های تزئینی رنگی، نگین های پایه داروبدون پایه، انواع پولک بزرگ وکوچک( در طرحها مختلف) ( طلایی، نقره ای و رنگی) 

انواع نخهای پولیستر، ویسکوز و ابریشم مصنوعی 

مداخل( کرد کلات)

الف) انواع نوارهای تزئینی لباسهای محلی شک( بندرعباس)

ب) نوار اریب هادوشک( بندرعباس)

6-آرایه های پارچه) نوارهای کتانیچَلمه( ترکمن گنبد) 

 چ) نوارهای ابریشمی

 ح) نوارهای ساتن( روبان)

خ) نوارهای قلاب بافی( گلابتون بندرعباس)

 

قیطان ساده 

7- نوارهای قیطانی قیطان یکطرفه( پایه دار)

قیطان پیچ

قیطان شیاردار( دوطرفه)

 

 

ریشه های نخی

ریشه های منجوقدار

8- ریشه ها ریشه های ابریشمی 

ریشه های گلابتون

ریشه های طلایی و نقره ای( نقده)

 

یراق پیچ

9-یراقها یراق تاجی

یراق مسطح و ساده

یراق زیکزاگ 

 

منگوله های پشمی 

10-منگوله ها منگوله های ابریشمی 

منگوله های گلابتون 

ابزار و وسایل مورد استفاده در سوزن دوزی ها و قلابدوزی ها نیز به شرح ذیل می باشند:

-انواع سوزن ( برحسب نوع پارچه و نوع کار)

-انواع قلاب

-کارگاه( براساس نوع کار و اندازه پارچه) گرد یا مستطیل – جریده 

-انگشتانه 

-انواع نخ( براساس جنس پارچه، کاربرد سوزن یا قلاب)

-پارچه ( براساس کاربرد)

-طرح مورد نظر و وسایل طراحی

-وسایل مورد نیاز آسترکشی در صورت نیاز

-وسایل مورد نیاز لایی زدن در صورت نیاز

-مُهر

-کَمِه 

-قیچی

-خط کش یا سانتی متر

-رولت 

 



30 فروردین