Skip Navigation Links

مقدمه ای بر سوزن دوزی های سنتی ایران

سوزن دوزی های سنتی ایران یکی از متنوع ترین هنرهای موجود با پیشینه تاریخی کهن در کشورمان می باشد که بخشی عمده ایی از هنرهای سنتی و صنایع دستی را تشکیل می دهند. لزوم استعداد یابی و آموزش این هنر ارزشمند به دانش آموزان وظیفه ای خطیری است که به عهده دبیران و آموزش دهندگان محترم آموزش و پرورش (در مقاطع متوسط، هنرستان، کارو دانش) و آموزش عالی می باشد تا جهت حفظ و احیا این هنر ارزشمند همت گمارده و با ایجاد انگیزه در علاقمندان آنها را به لزوم حفظ این هنر ترغیب نمایند. لذا بر آن شدیم تا آموزش گام به گام سه نمونه از سوزن دوزی های سنتی ایران (سوزن دوزی تفرش، زرتشتی دوزی و پته دوزی) به روشی آسان و سهل را به هنر آموزان آموزش دهیم تا گامی کوچک در این زمینه برداشته باشیم امید است مربیان ارجمند با مطالعه دقیق مطالب درج شده، در ایجاد انگیزه و علاقمندی هنر آموزان پرتوان و کوشا باشند، زیرا حفظ فرهنگ و هنر این مرز و بوم و سپردن این امانت فرهنگی به نسل آینده ضرورتی ست که امروز بیش از پیش احساس می شود. با توجه به تغییر سبک زندگی و هجوم فرهنگهای بیگانه از طریق رسانه های جمعی و بین الملی آفت بی هویتی و از خود بیگانگی تهدیدی ست که نوجوانان و جوانان از خود بیگانه تاوان سنگین آنرا پرداخت خواهند کرد و هنرهای سنتی می توانند یکی از بهترین دستمایه ها برای نجات از حل شدن در فرهنگ پوچ بیگانه باشد بیراه نیست اگر مدعی شویم تمامی هنرهای باز مانده از گذشتگان نه تنها پرچم هویت اجتماعی ما را برافراشته نگه می دارند بلکه زنده نگه داشتن آنها ضامن دوام فرهنگ هنر اصیل آیندگان خواهد بود و فقط با ارج نهادن به داشته هایمان جامعه ایی با ارزش های انسانی را می توانیم متصور شویم.

صنایع دستی چیست؟

صنایع دستی با توجه به اخصاصات خود بازتاب فرهنگ، هنر، تاریخ و تمدن اقوام و ملل جهان است که از دیرباز تا کنون از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته و آثار زیبایی از دوره های مختلف تاریخی در موزه های بزرگ جهان بجا مانده است که هر کدام از آنها در قالب دستبافته ها، سفالینه ها، حکاکی، نقش برجسته ها، ظروف و اشیاء فلزی، زیور آلات، سوزن دوزی ها، منسوجات و ... جزو صنایع غیر وابسته ایی بوده اند که با توجه به شرایط اقلیمی، تاریخی، اقتصادی و اعتقادی در هر منطقه رایج گردیده و از عوامل جدایی نائذیر و ضروری زندگی بشر بوده اند، که در ادوار مختلف تاریخی با توجه به جنگها، مهاجرت ها، رونق تجارت و پیشرفت صنعت و عوامل موثر بسیاری دچار تغییر و تحولاتی شده اند و همواره بخش اعظم زندگی بشر را تشکیل داده است هر چند امروز با پیشرفت تکنولوژی بخشی از صنایع دستی ما به فراموشی سپرده شده اند اما لازم است بدانید که آنچه تحت پیشرفت صنعت امروزه مطرح است با الگو برداری از همان صنایع دستی گذشته و بر پایه رعایت اصول تولید گذشتگان به صورت مکانیزه تولید می شوند که در واقع افکار هوشمندانه هنرمندان پیشین، راه را برای پژوهشگران مدرن امروزی همواره کرده است و به مدد همان داشته های کهن است که می توانیم با صنایع ماشینی کثیرالشکل زندگی مدرن امروزی را تجربه کنیم. در بسیاری از کشورهای پیشرفته و صنعتی  علاوه بر تولید صنایع مصرفی توسط کمپانی های بزرگ فرا ملی اهمیت دادم و سرمایه گذاری در بخش صنایع دستی را امری الزامی و اجتناب نا پذیر می دانند و با تولید آنها تمدن و قدرت تاریخیشان را به رخ جهانیان می کشد.

درکشور عزیزمان ایران صنایع دستی از تنوع و گستردگی بسیاری برخوردار بوده است که یکی از این صنایع سوزن دوزی های سنتی هستند که خود به خود به تنهایی زیر مجموعه گسترده ایی دارند، هنر سوزن دوزی با توجه به وجود اقوام و طوایف مختلف و با توجه به پراکندگی جغرافیایی و شرایط تاریخی در شمال و جنوب، شرق و غرب با همدیگر تفاوت های بسیاری از نظر روش دوخت مواد مصرفی، نقش پردازی و طراحی و کاربرد، دارند که به شرح مختصری از آن پرداخته خواهد شد:

1.     سوزن دوزی هایی که با نخهای ابریشمی، پشمی و پنبه اییی قسمت کمی از زمینه و یا گاهی تمام سطح پارچه را پوشش می دهند این دوختها غالباً روشهای ساده دوختی دارند اما ظرافت کار و نظم دوخت و رنگ آمیزی آنها به زیبایی و جذابیت اثر کمک بسیاری می کنند مانند: تفرش دوزی (سوزن درزیشی تفرش) زرتشتی دوزی (گیردوزی)، ابریشم دوزی های ارومیه، گلدوزی تهران، سیاه دوزی دامغان و خامه دوزی بیرجند در پته دوزی کرمان که یکی دیگر از انواع سوزن دوزی های کشور است گاهیی تمام زمینه پارچه از دوخت پر می شود و زمینه جدیدی را بوجود می آورد.این دوخت از نظر پرشدن  زمینه پارچه مانند بسیاری از بلوچ دوزی های سیستان و بلوچستان، ابریشم دوزی های ترکمن صحرا، سوندوزی های کردهای خراسان شمالی و ابریشم دوزی های اصفهان (نقش دوزی) است.

2.     سوزن دوزی هایی که با نخ کشی هایی از تار و پودپارچه موجب پدید آمدن پس زمینه ای می گردد که با تزئین و دوخت تار و پودهای باقیمانده زمینه جدید پدید می آید که به آن چشمه دوزی، مشبک دوزی، سکمه دوزی، توری گلدوزی، گل اشرفی، گل کویجی و برودری دوزی می گویند.

3.     سوزن دوزی های دیگر موسوم به ملیله دوزی، نقده دوزی، زغره دوزی، خوس دوزی و گلابتون دوزی در کشورمان رایج است که از مواد فلزی به صورت مفتول و یا رشته هایی باریک فلزی به رنگهای طلایی و نقره ایی دوخته می شوند این سوزن دوزی ها در بندرعباس، یزد، اصفهان، خراسان رضوی و ... رایج هستند.

4.     سوزن دوزی هایی که با کمک موادی همچون مروارید، منجوق، سکه، سنگها و مهره های تزئینی به اشکال مختلف با طرحهای متنوع و در اصفهان، فارس، کهکیلویه و بویراحمد، خراسان شمالی و جنوبی به شکل آویز (شرابه) یا توری لبه پارچه دوخته می شوند.

5.     سوزن دوزی هایی که با دوخت انواع نوارها، یراق ها، قیطان ها و ریشه های تزئینی به اشکال زیبا روی پارچه دوخته می شوند و نمونه هایی بسیار زیبایی از این دوختها در خراسان رضوی، بندرعباس، استان گرگان، خراسان شمالی، لرستان، خوزستان مشاهده می شود

6.     سوزن دوزی هایی که با ترکیب پارچه های رنگی همگون به صورت تصاویر بسیار زیبا، یا با کنار هم گذاشتن و دوختن اشکال هندسی منظم یا نا منظم سطح جدید و خیره کننده ایی را بوجود می آورند مانند انواع چهل تکه دوزی، خاتمی و معرق پارچه.

7.     سوزن هایی که با لایه دوزی و یا پنبه دوزی از 2 الی چندین لایه پارچه روی یکدیگر دوخته می شوند و با شلال ساده لایه ها به هم متصل می شوند و نقوش بسیار زیبایی با طرحهایی از انواع گل و برگ، نقوش حیوانی، پرندگان، مناظر، طرح لیل و مجنون، لچک ترنج و ... روی پارچه دوخته می شود نمونه های لحاف دوزی و انواع رو تختی، جلیقه کلاه، گهواره و ... با این سوزن دوزی های تزئین می شوند.

8.     سوزن دوزی هایی روی تور های ساده یا ارگانزا انجام می شوند که در واقع این سوزن دوزی ها در پشت تور دوخته می شود اما سایه ایی از دوخت به شکل بخیه های زیر روی پارچه نمایان می شود و آن را سایه دوزی می نامند این نوع دوخت در خراسان رضوی، اصفهان، تهران و سیستان بلوچستان رایج است.

سوزن دوزی هایی با نامهایی پیله دوزی، آینه دوزی، صدف دوزی که در تهران، خراسان رضوی، اصفهان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی، استان لرستان و ... انجام می شود و نمونه های بسیار زیبایی این نوع سوزن دوزی بخش عمده ایی از سوزن دوزی هایی کشورمان را به خود اختصاص می دهد.



22 اردیبهشت 1396