Skip Navigation Links

تاریخچه سوزن دوزی

هنر سوزن دوزی جزء معدود هنرهایی ست که دارای چندین شاخه اصلی و زیر مجموعه هایی ست که هر کدام از آنها از آغاز تا کنون دارای پیشینه هایی متفاوتی هستند و با توجه به رشد هنر نساجی و تاریخ لباس دچار تغییر و تحولاتی گشتهاست از این رو پیشینه هنر سوزن دوزی را همراه و همگام با رشد صنعت نساجی و تاریخ پوشاک ایران می دانیم، بدین لحاظ بررسی تحولات پوشاک و تزئینات دوختی روی آن نه تنها از نظر تاریخ و هنر قابل اهمیت، بلکه از دید جامعه شناسی و فهم روانشناسی ملتها نیز شایان دقت و توجه است، در کتاب مقدمه ابن خلدون، تالیف عبدالرحمن ابن خلدون در فصل مربوط به دستیابی آمده است که این دو حرفه (نساجی و دوخت) در میان مردم از روزگار های کهن وجود داشته است و عامه مردم از این رو که صنایع مزبور بسیار کهن می باشد که آنها را حضرت ادریس (ع) که از پیامبران به شمار می رود نسبت می دهند و جه بسا که نخستین سازنده آنها را هرمس می دانند که گاهی هم گفته شده است هرمس همان ادریس است.

متاسفانه از ادریس که در آیه 57 سوره مریم و آیه 85 سوه انبیاء در قرآن مجید نیز نامش آمده زندگی نامه چندان گویایی در دست نیست، لذا نمی توان تعیین کرد به ین که این راویان چه دوره ای را به عنوان تاریخ و پیدایش نساجی در نظر دارند و کسانی که با رجوع به منابع غیر اسلامی در صدد تحقق پیرامون تاریخچه نساجی بوده اند بیشتر به شاهنامه فردوسی نظر داشته اند. در کتاب تاریخ طبری، تالیف محمدبن جرید طبری کرباس بافی، ابریشم بافی، رشتن نخ و بافتن پارچه های الوان و سوزن دوزی ها را به روزگار جمشید شاه پیشدای نسب داده شده است.

خیام در کتاب نورزنامه خود، ضمن اشاره به اینکه آغاز پشم بافی در دوره تهمورث بوده است متذکر شده که هوشنگ، انگبین از زنبور و ابریشم از پیله بدست آورد. به این ترتیب پیدایش ابریشم و ابریشم بافی و ابریشم دوزی را از روزگار هوشنگ پیشدادی دانسته و چون به نوشته شاهنامه: هوشنگ، تهمورث و حمشید هر سه جزو پادشهان سلسه افسانه ای پیشدادیان بوده اند و در فاصله زمانی نزدیک به هم می زیسته اند و بنا به محاسه دکتر فریدون جنیدی و کتاب زندگی و مهاجرت نژاد آریا و براسس روایات ایرانیان، پیشدادیان قبل از یورش بابلیان و پس از سلطه ضحاک به ایران سلطنت می کرده اند و چیزی حدود هفت هزار سال از آن روزگار می گذرد بنابراین فرضیه عمری هفت هزار ساله برای نساجی و دوخت، آنهم بر اساس روایات و افسانه های باستانی چیزی ست که مورد تایید اکثرمنتفدین می باشد.

(آرتور ابهام پوپ نیز بر مبنای نتایج کاوش های باستان شناسی در مناطق سیلک و تپه کیان آغاز ریسندگی و بافندگی و دوخت را همزمان با خانه سازی و سفال سازی دانسته و عمری ده هزار ساله را برای آن تعیین کرده است.)

(تندیسه گلی مربوط به هزاره پیش از میلاد که متعلق به مجموعه فیلیس اگرمن است گواه دیگری بر رواج نساجی و انواع دوختها می باشد. لباس این تندیسه گلی عبارتست از: پیراهنی بلند و تمام قد با چین های زیاد در قسمت پایین زانو و دارای چین هایی در قسمت آستین این پیراهن دارای تزئیناتی روی لباس نیز می باشد نقش روی جعبه سیمین از خزانه جیحون که هم اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می شود نشانگر آنست که در دوره مادها لباس مردان و زنان اغلب بلند و فراخ و چین دار بوده و تزئیناتی از دوخت مثل قیطان دوزی، ملیله دوزی و قلاب دوزی داشته است. از دیگر اسنادی که بیانگر رواج سوزن دوزی ها در ایران می باشد مربوط به سال های 550 تا 330 قبل از میلاد است.) طبق بررسی های انجام شده به این نتیجه می رسیم که در ایران از 8000 سال پیش سوزن دوزی رواج داشته و نتیجه کاوش های باستان شناسی در روسیه نیز حکایت از آن دارد که در سده سوم پیش از میلاد زر دوزی در ایران رایج بوده است و ایرانیان به وسیله نخ های زرین و تابیده تصاویر برگ مو و خوشه انگور و پیچک را روی پارچه چشمی می دوخته اند.

از مجموعه سوزن دوزی هایی که در کشورمان از دیر باز تا کنون رایج بوده اند به رشته های ذیل می توان اشاره کرد:

آینه دوزی،آجیده دوزی، ابریشم دوزی، بودری دوزی، پته دوزی، پولک دوزی، تور دوزی، پیله دوزی، تابلمه دوزی، تار دوزی (ژور دوزی)، تکه دوزی، خوس دوزی، زغره دوزی، سکه دوزی، شبکه دوزی، شماره دوزی، صدف دوزی، فلز دوزی، قیطان دوزی، کانوا دوزی (کاموا)، گلابتون دوزی، مرصع دوزی، مروارید دوزی، ملیله دوزی (سرمه دوزی)، منجوق دوزی، مهره دوزی، نقده دوزی، نقش دوزی، نوار دوزی (یراق دوزی، ریشه دوزی) منگوله دوزی ... برخی از رشته ها خود شامل زیر مجموعه های سیاری هستند، مانند ابریشم دوزی که شامل زرتشتی دوزی، ممقان دوزی، ترکمن دوزی، خامه دوزی، سیاه دوزی و ...

و یا شماره دوزی که شامل درویش دوزی تفرش، بلوچ دوزی، خامه دوزی های که به شکل هندسی با شمارش تار و پود پارچه دوخته می شوند.

در حالیکه پته دوزی یا تابلمه دوزی و برخی دیگر از دوخت ها انواع و اقسام ندارند، اما با توجه به تعداد شهر هایی که سوزن دوزی در آنها رایج است به صورت سلیفه ای در مواردی جزئی تفاوت های اندکی با هم در روش دوخت دارند به طور مثال پته دوزی کرمان که در سیرجان، رفسنجان و کرمان باهم تفاوتهایی دارند.

بطور کلی امروزه سوزن دوزی در شرهای فوق رایج است: اصفهان، مشهد، تهران، قزوین، تبریز، بندر عباس، قشم، میناب، جزایر هنگام و هرمز، زاهدان، سراوان، زابل، ایرندگان، ایرانشهر، چاه بهار، اسپکه، خاش، بیرجند، سنندج، کرمانشاه، کرمان، گناباد، بجنورد، رشت، ساری، علی آباد کتول، تبریز، ممقان، ارومیه و...

نقوش و سوزندوزی ها

نقوشی که در سوزن دوزی ها استفاده می شود انواع و اقسام دارد که هر منطفه با منطقه دیگر تفاوت دارد از  جمله این نقوش: نقوش گیاهی (انواع گل و برگ، درخت سرو، مناظر طبیعت، نقوش حیوانی (پرندگان، آهو، عقرب، شتر، اسب) نمادین (بته جقه در انواع مختلف، گلهای چهارپر، درخت زندگی، گل هشت پر، شاخ قوچ، گردونه خورشید) نقوشی از کائنات (ماه، ستارگان، شمسه، خورشید، کوهها، دریا) نقوش سنتی ایرانی (انواع گلهای اناری و شاه عباسی، برگهای اسلیمی وختایی) نقوش خطی (خطوط نستعلیق یا کوفی از آیات قرآنی یا اسماء متبرکه) نقوش انسانی به ندرت در سوزن دوزی های ایرانی مشاهده می شود اما اجزاء بدن مانند دستها، چشمها، ناخن، دندان و مو به صورت انتزاعی در سوزن دوزی ها کاربرد دارند.)

نقش دوزی (تصاویر شکارگاه، کاروان شتر، زندگی مردم، مراسم عروسی) این نوع سوزن دوزی تا دوره فاجار رواج داشته است و پیروان نقشبندی از این نمونه سوزن دوزی ها استفاده می کردند اما امروزه این هنر به فراموشی سپرده شده است.

در سوزن دوزی ها ابزار و مواد متنوعی بکار گرفته می شود که به طور کلی در همه آنها سوزن، نخ و پارچه نقش اساسی را دارد اما برای سرعت بخشیدن به عمل سوزن دوزی و بکار بردن ظرافت و دقت وسایل جانبی دیگری نیز نیاز داریم مانند کارگاه، انگشتانه، قیچی.

نکته قابل توجه  در سوزن دوزی تناسب داشتن نخ و سوزن و پارچه با همدیگر است که می توان نقش عمده ای در زیبایی اثر و تمایل و تشویق دوزنده داشته باشد. از آنجا که سوزن ها بر حسب ضخامت و تراکم بافت پارچه باید در نظر گرفته شوند، شناخت انواع آن امری اجتناب ناپذیر است.

الف: انواع سوزن دوزی

1.     سوزن دوزی کرول Crewel این سوزن مخصوص گلدوزی ست و شماره 8 آن برای پارچه های لطیف نازک باریک یا دولا نخ DMC استفاده می شود. این سوزن ها از شماره 7 تا 11 به ترتیب از چپ به راست می باشد و هر چه شماره سوزن بالاتر باشد سوزن ظریف تر است.

2.     سوزن منجوق دوزی Beading- این سوزن بسیار نازک و ظریف است به طوری که به راحتی از منجوق های ریز و ملیله های ظریف عبور میکند شماره های 10-13 با نخ قرقره نمره 60 برای دوخت مناسب هستند.

3.     سوزن چنایل Chenille از این سوزن برای دوخت پارچه های درشت بافت مانند: پشمی ضخیم، کنفی، کتانی و برزنتی استفاده می شود. این سوزن ها از شماره 18-24 هستند و شماره 18 آن برای دوخت نخهای پشمی و شماره 19 آن برای دوخت با نخهای 6 لای گلدوزی مناسب هستند.

4.     سوزن رفو Darning این سوزن ها طول بلندی دارند و به ترتیب از چپ به راست نمره

(17-18-1-2-3-4-5) درشت به ریز می باشند.

5.     سوزن های تاپستری Tapestry ما این سوزن ها را به عنوان سوزن کوبلن یا سوزن پته دوزی می شناسیم از شماره 23 و 24 آن برای دوخت تورهای نازک و همچنین پارچه هایی با ضخامت متوسط استفاده می شوند.

6.     سوزن شارپ Sharps سوزنی دارای نوک بسیار تیز که معمولا برای خیاطی در دسترس هستند و شماره های آن به ترتیب از چپ به راست 10-9-8-7-6-5-4-3-2-1 می باشند که شماره 10 آن ظریفترین نوع سوزن است که البته باید دقت کرد تا ضخامت نخ با سوزن کاملا متناسب باشد تا هم نخ از سوراخ سوزن براحتی عبور کند و هم سوزن از پارچه بدون گیر و کشیدگی عبور داده شود.

ب: انگشتانه:

وسیله ای برای محافظت انگشت وسطی است زیرا هنگام سوزن دوزی معمولا ته سوزن با این انگشت تماس خواهد داشت و در صورت تکرار دوخت پوست انگشت نازک شده و آسیب می بیند که در این صورت بهتر است از این وسیله استفاده شود، انگشتانه از جنس فلز، پلاستیک، کائوچو و چرم است که نوع فلز آن باید ضد زنگ باشد. همچنین انگشتانه حتما باید به اندازه سر انگشت فرد دوزنده باشد، گشاد یا تنگ بودن آن موجب آزردگی و خستگی در هنگام کار می شود.

ج: قیچی

قیچی در فرمهای زیاد و متوعی وجود دارد اما قیچی گلدوزی باید کوچم و نوک تیز و سر کج باشد.

د: نخ (الیاف)

الیافی که برای سوزن دوزی در نظر گرفهت میشوند انواع و اقسام دارند که به نخ موسوم گشته اند.

1.     نخ های دمسه DMC صد در صد کتان، برای گلدوزی، بلوچ دوزی سوزن درویش تفرش، زرتشتی دوزی و ... کاربرد دارند، نخ های دمسه باید از کیفیت بالا و ثبات رنگ خوبی برخوردار باشند و بهترین نوع آنها نمونه هایی ست که وقتی آها را لمس میکنید صاف، لغزنده و بدون گره و پرز باشند. این نخها به صورت کلافی با تنوع رنگی بالا در بازار قابل دسترس هستند.

2.     نخ عمامه نوع دیگر از نخهای موجود در بازار است که جنس آن از لیف کتان و درشتر از نخهای دمسه هستند به لحاظ شکل ظاهری آن به این نام مرسوم گشته است از این نخ نیز می توان برای سوزن درویشی و تفرش و گلدوزی روی پارچه ها ی ضخیم استفاده کرد.

3.     نخهای ابریشم به صورت تابیده و نتابیده، کلاف یا قرقره و دوک در بازار عرضه می شوند. دستیابی به این نخها به لحاظ عدم پرورش کرم ابریشم و ابریشم کشی در کشور به صورت خیلی گران از خارج کشور تهیه می شود (عمدتا ترکمنستان) و به همین خاطر موجب گرایش هنرمندانه سوزندوز به ابریشم مصنوعی شده است.

4.     نخ ابریشم سفید بدون تاب را خامه یا خامک می نامند نخ های خامه از افغانستان و پاکستان وارد کشور می شود و هنرمندان در سیستان و بیرجند، سرخس، خاف، اصفهان و مشهد نمونه های ارزشمندی از خامه دوزی های ظریف و زیبا خود را می دوزند.

5.     نخهای مصنوعی این نخها به لحاظ شکل ظاهری با الیاف طبیعی چندان تفاوتی ندارند و در بازار به صورت گسترده به تنوع رنگی بسیار بالا عرضه می گردند برخی از این نخها ویسکوز هستند که در پاره ایی موارد با درصدی از پنبه یا کتان تهیه می شوند، این نخها از ثبات رنگ و دوام بالایی برخوردار هستند و مصارف صنعتی دارند (پارچه بافی، گلدوزی های چرخی، یراق بافی)

6.     نخهای پشمی این نخها که از جسن پشم گوسفند یا شتر هستن مصارف خاصی دارند نخهای موسوم به ریس در پته دوزی مورد استفاده قرار می گیرند که با کمک چرخ های مخصوص نخریسی تابیده می شود.

7.     نخهای فلزی این نخها در گذشته از جنس طلا و نقره ساخته می شد و گلابتون Talabatun میگفتند (طلا به تون) این واژه به مرور زمان گلابتون شده است و امروزه به همین نام نامیده می شود. گلابتون های امروزی از نخ کتان و روکش پلاستکی طلایی و نقره ایی رنگ تهیه می شود و به صورت قرقره های بزرگ و کوچک نازک (نوع چرخی) و کلفت (نوع دستی) در بازار عرضه می شود. نوع دیگری از گلابتون به صورت کلافی هم وجود دارد که مصارف دستی دارد این نخها کیفیت مطلوبی ندارند اما قلابدوزی های بندرعباس با همین این نخ ها به صورت دستی و چرخی دوخته می شوند. نخ نقده و خوس هم از نخهای فلزی هستند، نخ نقده رشته ایی بسیار ظریف و باریک شبیه نخ شماره 100 است اما نخهای خوس با پهنای به عرض 1 میلیمتر به صورت قرقره ای از پاکستان و هند وارد بازار می شود و مصارف بیشتر آن در بافت نوار ها شک، الب، بادله و خوس دوزی روی پارچه و تور می باشد.

ه: کارگاه

کارگاه شاید در برخی از سوزن دوزی های سنتی ما جایگاهی نداشته باشد اما در بخشهایی از کشور در زمره اساسی ترین وسایل سوزن دوزی مطرح است. در جلفای اصفهان تمام چشمه دوزی ها، قلاب دوزی ها و سرمه دوزی ها از کارگاه استفاده می شود اما در یزد، ترکمن صحرا، سیستان و بلوچستان، ممقان تبریز و تفرش دوزی اساسا کاگاه جایگاهی ندارد و زیباترین و چشمگیر ترین آثار سوزن دوزی بدست زنان هنرمند این مناطق خلق شده است.

 

در رشت کارگاه مخصوص به نام "جریده" و در بندرعباس کارگاه دست ساز ابتدایی به نام "کمه" کاربرد دارد بنابراین استفاده از کارگاه فقط در برخی از دوختها قابل استفاده است و در برخی دیگر مهارت و دقت فرد دوزنده منجر به پدید آمدن اثری زیبا و ماندگار می شود.



22 اردیبهشت 1396